(0)
5. Lev Tolstoy (1852-1910)
Eserlerinde, çevresindeki uy-garl??? ele?tiren, kent hayat?n? ve insano?lunun yapay bir icad? olan sanat? ve bask?y? reddeden, Kiliseyi tenkit edip H?ristiyanl?-??n tek buyru?unun sevgi oldu?unu savunan, H?ristiyanl???n kötülü?e kar?? ?iddet ve sevgisizlikle de-?il ?efkat ve sevgiyle yakla?mas? anlay???n? kabul eden, iktisadi ko?ullar?n iyile?tirilmesinden ve yerel öz yönetimden yana olan ya-?am?n anlam?n? do?ada ve ataerkil ya?amda bulan büyük Rus edebiyat-ç?s? TolstoyÂ?dan ba?kas? de?ildir.
Hayat? sivil itaatsizlik eylem-leri ile doludur. ThoreauÂ?nun fi-kirlerinden yola ç?karak, askere gitmeyi ve vergi vermeyi reddeden DukhoborlarÂ??n ?iddetli cezalara ve SibiryaÂ?ya sürgüne gönderilme-lerine kar?? ç?karak Â?Anna KarenninaÂ? isimli roman?n?n tüm gelirlerini ba???layarak, kirala-d??? gemilerle 10.000 DukhoborÂ?un KanadaÂ?ya göç etmesini sa?lam??-t?r.
Tolstoy, Â?Nort American RewiewÂ? adl? gazeteye gönderdi?i mektupta; Amerikan halk?na, niçin paras? bol sanayici milyonerlerle onlar?n zafere gömülü generalleri yerine ThoreauÂ?nun sesine kulak vermedik-lerini sormu?tur.
Gandhi ile de mektupla?an Tols-toy, bir mektubunda GandhiÂ?ye ?u sat?rlar? yazm??t?r:
Â?Do?u Hint Ü?irketi marifetiyle ?n-gilizÂ?lerin HindistanÂ?? kölele?tir-mesinden bahseden Hintlilere ?a??-yoruz. Nas?l oluyor da birkaç bin ?ngiliz, 300 milyonluk bir k?tay? köle haline getirebiliyor? E?er, Hintliler, köleli?e gönüllü olarak boyun e?memi? olsalard?; böyle bir ?ey asla mümkün olamazd?.
Hiçbir ?ekilde ?iddete ba?vurmamak ve sadece vergi ödemeyip, askere gitmeyi reddetmek ?eklinde ThoreauÂ?dan al?nm?? prensipler ile bir pasif direni? organize edilebi-lir ve bu halde ?ngiliz yönetimi çökebilir.Â?
6. Martin Luther King (1929-1968)
Amerika Birle?ik DevletleriÂ?nde ?rk ve inanç ayr?m?na kar?? büyük bir hareketin ba?lamas?n?n öncüle-rindendir. Ölümünden sonra dahi yapt??? mücadelenin etkileri sür-mü? ve ?rkç?l??a kar?? mücadelede önemli yank?lar? olmu?tur. 1964 y?l?nda Nobel Bar?? Ödülü alm??-t?r.
Vaazlar?nda ve konu?malar?nda ?iddetsizli?i savunuyordu. Ü?iddet-sizli?in tam merkezinde sevgi il-kesinin bulundu?unu, yap?lacak mü-cadelede sevgiyi önceleyerek Â?nef-ret kampanyalar?naÂ? kalk???lmas?n? engellemek istedi?ini belirtmi?-tir.
7. Muhammed Ali Clay (1942-)
1960Â?lar?n sonuna do?ru Ameri-kan Hükümeti, Dünya A??rsiklet Boks Ü?ampiyonu Muhammed AliÂ?yi VietnamÂ?a sava?a göndermek iste-yince efsanevi boksör ?u sözleri söyledi:
Â?Hiçbir VietkongÂ?lu bana zenci de-medi. Bu yüzden onlarla benim al?p veremedi?im bir ?ey yokÂ?
Asl?nda uzak do?u için söylen-mi? görünse de AmerikaÂ?n?n sosyal ve siyasal yap?s?na yönelik çok büyük mesajlar içeren bu sözler AmerikaÂ?da Vietnam Sava??na kar?? sivil itaatsizlik eylemlerini ba?-latm??t?r.
MontesguieuÂ?nun Â?Herkesin sus-kun oldu?u bir cumhuriyette, öz-gürlü?ün varl??? tart???l?r.Â? söy-lemi do?rultusunda hareket eden Muhammed Ali, bu ç?k???yla birlik-te yaln?zca sportif performans?yla de?il toplumsal öncülü?ü ile de tan?n?r hale gelmi?ti.
Hz. ?sa resimleri yaparak para kazanan babas?n?n kendisine ver-di?i Â?Cassius Marcius ClayÂ? ismi-ni, bu ismin atalar?na ait bir isim olmad???, kendisine ve ata-lar?na bu türlü amerikan isimle-rinin köle tüccarlar?nca verildi-?ini bu nedenle bu ismi kullanma-yaca??n? söyleyerek 25 Ü?ubat 1964 y?l?nda Müslüman oldu?unu ve bun-dan böyle ismini Muhammed Ali o-larak de?i?tirdi?ini dünyaya du-yurmu?, köleli?i ve ?rk ayr?mc?l?-??n? protesto etmi?tir.
Muhammed Ali, tarihe, bir spor-cu olarak, ?iddete ba?vurmadan hem kendi halk?n?n sorunlar?n? hem de inançlar?n?n gerektirdiklerini kendi tarz? ile dile getirmeyi ba?aran ve topluma yön veren bir sivil itaatsiz olarak mal olmu?-tur.
Vietnam Sava??na kat?lmay? red-detmesi ile kazanm?? oldu?u Dünya A??rsiklet Boks Ü?ampiyonlu?u unva-n? elinden al?nm?? olmas?na ra?men o buna ald?r?? etmemi?, maddi ve manevi ihti?am? bir kenara b?raka-rak ?rksal ve insan haklar? sorun-lar?n? çözememi? Amerikan sistemi-ne kar?? ciddi ele?tiriler getir-meyi sürdürmü?tür.
5. Dünyada Sivil ?taatsiz-lik Örnekleri
Almanya
Atom enerjisi santrali kurulmas? amac?yla yap?lan, ormanda yer açma çal??malar?n?n engellenmesi ve WhylÂ?da ilk alan i?gali. (1975)
Ölümcül kazalar?n s?kl?kla mey-dana geldi?i geçit üzerinde tren raylar?n?n 30 saat süreyle abluka alt?na al?nmas?. (1973)
Bayer ve Leverkusen firmalar?-n?n basamaklar?na hasta bal?klarla dolu torbalar bo?alt?lmas?. (1980)
Askere Alma Dairesi önünde celp belgelerinin yak?lmas? ve oturma eylemi. (1982)
Yeni atom silahlar?n?n yerle?-tirilmesini protesto etmek amac?y-la metro istasyonlar?ndaki imdat frenlerinin ayn? anda çekilmesi. (1977)
Amerika Birle?ik Devletleri
Raylar?n üstünde durarak deniz üssüne giden bir trenin engellen-mesi. (Concort, 1987)
Vietnam sava??n? protesto etmek amac?yla askerlik dairesinin önün-de oturma eylemi. (1967)
Belediyenin otobüslere koydu?u ?rklara göre oturma düzeninin çi?-nenmesi. (1955)
Fransa
Askerlik hizmetinden kaç?nanla-r?n bir askeri tören geçidinde pasifist parolalar söyleyerek bir-likte yürümeleri. (Paris, 1972)
Atom bombas? testini protesto etmek amac?yla vergi ödemekten kaç?nma. (Mururoa, 1966)
Hollanda
Atom enerjisini boykot için e-lektrik hesab?n?n bir k?sm?n?n bloke edilmi? bir hesaba yat?r?l-mas?. (1980-1982)
Askeri hava alan?n?n uçu? kule-sinin ve bombalama bölgesinin ku-?atmaya al?nmas?. (1971)
?talya
??sizli?i protesto amac?yla ya-sad??? ve kendili?inden yol yap?-m?na ba?lanmas?. Â?Ter-sine GrevÂ? olarak adland?r?lmaktad?r. (Si-cilya, 1956)
Silahlanma harcamalar?n? pro-testo amac?yla vergi boykotu. (1986)
Japonya
Askeri bütçenin genel bütçe i-çindeki oran? nispetinde vergile-rin ödenmemesi (1974)
GreenpeaceÂ?in 15 metrelik las-tik balinas?yla, Japon balina av-lama gemilerinin okyanusa aç?lma-lar?n?n engellenmesi. (1987)
?ngiltere
Â?Operation GandhiÂ? adl? grubun Savunma Bakanl???Â?n?n giri?inde yapt?klar? oturma eylemi. (1952)
Muhabirlerin parlamento konu?-malar?n? yay?nlama yasa??n? delme-leri. (1968)
GreenpeaceÂ?in eylem gemisi Â?siriusÂ? taraf?ndan ?ngiliz nükle-er at?klar?n?n Atlantik Okyanusun-da suya bo?alt?lmas?n?n engellen-mesi. (1978)
Danimarka
Otopark yerine halk park? ya-p?lmas? talebiyle bir arsan?n i?-gali. (Kopenhag, 1979)
Irak Sava??n? protesto etmek amac?yla bir vatanda??n Devlet Ba?kan?n?n üzerine k?rm?z? boya serpmesi. (2003)
6. TürkiyeÂ?de Sivil ?taat-sizlik Örnekleri
Dü?ünceye Özgürlük Kitab?na ?m-za Kampanyas?
Dü?ünce Suçuna Kar?? Giri?im Grubu sözcüsü Ü?anar YurdatapanÂ??n ba?latt??? Â?Dü?ünceye ÖzgürlükÂ? adl? kitab?n 1080 ki?inin imzas?y-la yay?nlanmas? örne?i, sivil ita-atsizlik formuna en fazla uyan örnektir. ?stanbul DGM Ba?savc?-l???nca düzenlenen iddianamede san?klar?n 2 ila 6 y?l hapsi iste-nerek yarg?lanmalar? talep edil-mi?tir. Dava halen devam etmekte-dir.
Cumartesi Anneleri
Hasan Ocak adl? ki?inin do?um günü partisine gelmeyi?i ve 2 ay sonra cesedinin bir ormanda bulun-mas? sonucu ilk kez 27 May?s 1995Â?te ?stanbul Galatasaray Lise-si önünde kay?p yak?nlar? taraf?n-dan oturma eylemi ?eklinde düzen-lendi. O tarihten bu yana düzenli olarak, devam eden bu eylem zaman zaman resmi mercilerin ?iddet kul-lanmas? ile devam ettiyse de ey-lemcilerin ?srarla ?iddeti d??la-mas? sonucu remi mercileri de yu-mu?ama e?ilimine itmi?tir.
Cumartesi Annelerinin eyleminde amaç; somut bir problem olan ka-y?plar?n bulunmas? için de?i?ik s?n?f, kültür ve politik görü?ten insanlarla ortak bir inisiyatif ve hareket olu?turabilmek, bu sayede de kaybolan ki?ilerin ak?betini ö?renebilmektir.
Sürekli Ayd?nl?k ?çin Bir Daki-ka Karanl?k
Susurluk kazas?n?n ard?ndan or-taya ç?kan devlet-mafya ili?kisini protesto amac?yla Â?Ayd?nl?k ?çin Yurtta? Giri?imiÂ? ad? alt?nda bir araya gelen bir grubun ça?r?s?yla her gece saat 21Â?de elektriklerin söndürülmesi ?eklinde ortaya ç?k-t?. Daha sonra tencere, tava ses-leriyle soka?a ta?an eylem, araba-lar?n klaksonlar?n? çalmas?, so-kaklarda halay çekme gibi ?ekil-lerle devam etti. Ancak eylem dev-letin kurumlar?n?n (Ordu, M?T vs...) destek vermesi ve görsel ve yaz?l? medyada eylemin ?eklinin çokça konu?ulur olmas? insanlarda bir b?kk?nl?k ve kan?ksama olu?-turdu. Dolay?s?yla konunun ciddi-yeti kalmad?. Bir süre sonra bu eylem i?levsiz hale geldi.
c. Ba?örtüsü Eylemleri
?nanca Sayg?-Dü?ünceye Özgürlük ?çin Bütün Türkiye El Ele Eylem
Üniversitelerde uygulanan Ba-?örtüsü yasa??n? protest9o etmek amac?yla, May?s 1998Â?de el ele tutu?mak suretiyle zincir olu?tur-ma eylemi, eyleme kat?lan ki?i say?s?, kapsad??? co?rafi alan itibariyle dünyan?n en büyük sivil itaatsizlik eylemidir. TürkiyeÂ?nin bütün il ve ilçelerinde AvrupaÂ?da ve hatta ABD ve AvustralyaÂ?da ve baz? Türki Cumhuriyetlerde ayn? anda el ele tutu?arak yap?lan bir protestodur. Bu eylemde güvenlik güçlerinin somut bir müdahalesi olmam?? ancak sonradan bir k?s?m insanlar tutuklanarak göz alt?na al?nm?? ve yarg?lanmalar? 2003 y?l?na gelindi?inde halen devam etmektedir.
Sekiz Y?ll?k Kesintisiz E?itimi Protesto Eylemleri
Pazar günleri Eyüp Sultan Cami-inde Sabah namaz? sonras? toplu ?ekilde dua etmek, Cuma günleri Beyaz?t Camiinde namaz sonras? dua ve protesto düzenlemek gibi eylem-lerde kimi zaman güvenlik güçleri-nin engelleme ve ?iddet kullan?m? ile sonuçlanm?? eylemlerdir.
Beyaz Yürüyü?
T?p Fakültelerindeki ba?örtüsü yasa??n? protesto için ?stan-bulÂ?dan AnkaraÂ?ya T?p Fakültesi ö?rencilerinin beyaz önlükleri ile yürümeleri eylemidir. Bu eyleme ?stanbul Barosunun bir k?s?m avu-katlar? da cüppelerini giyerek kat?lm??lard?r. Bu eylem de yurt çap?nda çok büyük ilgi görmü?tür. Ö?renciler gittikleri her yerde gül ve karanfillerle kar??lanm??-lard?r.
Tüm bu yukar?da saym?? oldu?u-muz eylemler, hukuki yollarla de-nenmesi, geni? kat?l?ml? olmas?, ?iddetsiz ve sembolik olmalar? gibi özelliklerinden dolay? sivil itaatsizlik kapsam?na giren olay-lard?r.
7. Sivil ?taatsizlik Kav-ram?n?n
Me?ruiyeti Sorunu
Sivil itaatsizlik kavram?n?n hukuk içinde me?ruiyeti meselesi doktrinde oldukça tart??mal? bir meseledir. Me?ruluk izleri, SokratesÂ?e kadar uzanan sivil i-taatsizlik kavram?n?n me?ruiyeti-ni doktrinde müellifler farkl? alanlarda aram??lard?r. Kavram?n me?ruluk alanlar? Do?al Hukuk, Sözle?me Kuram?, Yararc?l?k Teori-si ve Pozitif Hukuk dü?üncesi i-çinde aranm??t?r.
a. Do?al Hukuk Kuram? Aç?-s?ndan
Kavram?n Me?ruiyeti
Sivil itaatsizlik kavram?n?n me?rulu?unu, direnme hakk?n?n me?-rulu?u sorununu çözerek aç?kl??a kavu?turabiliriz. Hukuk filozofu Arthur Kaufman, Â?Hukukun özü di-renme hakk?d?r. Direnme hakk?n? kabul etmeden insana di?er hakla-r?n? tan?mak çok zordur.Â? demek-tedir.
Direnme, Do?al Hukuk Dü?ünce-sinde kayna??n? bulan bir hakt?r. Burada önemli olan sivil itaatsiz-li?in, pozitif hukukça tan?nabilir bir hak olup olamayaca?? sorunu-dur.
DreirerÂ?e göre de; Â?Direnme bir hakt?r.Â?Herkes e?er a??r bir hak-s?zl??? protesto ediyorsa ve bu protestosu ölçülüyse, tek ba??na ya da ba?kalar?yla birlikte kamuya aç?k bir biçimde ?iddete ba?vurma-dan ve siyasi-ahlaki nedenlerle bir yasaklay?c? hukuk normunun, hukuksal kal?b?n? ihlal etmek hak-k?na sahiptir.
Bu hakk?n hukuksal me?rulu?u, anayasal düzlemde temel haklar?n, özellikle dü?ünce ve toplant? öz-gürlüklerine ili?kin temel hakla-r?n koruma alan?nda yer alan ey-lemleri kapsama durumunda olanak-l?d?r.
b. Sözle?me Kuram?na Göre
Kavram?n Me?ruiyeti
Sivil itaatsizli?in me?ruluk alanlar?ndan biri de Â?sözle?me kuram?Â? olarak doktrinde tart???l-maktad?r. Sözle?me Kuram?na göre, toplum, kendi istenciyle ve özgür iradesiyle bir araya gelerek be-lirli haklar?n ve görevlerin yöne-tenlere devrini gerçekle?tirmi? ve bu konuda bir konsensüs olu?tur-mu?tur.
Buna göre; yönetenler, insanla-r?n tabii haklar?n? ihlal ettik-leri, tâbi olma anla?mas? (söz-le?me) ?artlar?n? çi?nedikleri zaman ba?kald?rma hukuki bir hak olman?n yan?s?ra ahlaki bir ödev halini de al?r.
c. Yararc?l?k Kuram? Aç?-s?ndan
Kavram?n Me?ruiyeti
?nsan edimlerinin kalitesini, yarar ölçütüne göre ve sonuçta sa?lad?klar? yarar bak?m?ndan de-?erlendiren ö?retilere yararc?l?k denmektedir. Bu dü?ünceye göre amaç, Â?en çok say?da insan?n, en büyük mutlulu?uÂ?dur.
Sivil itaatsizli?in etik aç?dan me?rulu?u sorunu özellikle Anglo-Amerikan tart??ma alan?nda bu ya-rarc?l?k felsefesi çerçevesinde toplanm??t?r. Bu tart??malarda genellikle sivil itaatsizli?in gerek bireysel, gerekse kümesel eylem olarak, ancak en fazla yara-r? sa?layaca?? durumlarda me?ru olaca?? sav? irdelenmektedir.
Yararc?l?k, sivil itaatsizlik edimlerini bir sosyal olgu olarak de?il, daha çok tekil olgu olarak alg?lamakta ve her birini kendi bak?? aç?s?ndan ayr? ayr? de?er-lendirerek hakl? ya da haks?z say-mak e?ilimini ta??maktad?r. Â?Sivil itaatsizlik olgusu, en çok say?da insan?n, en büyük mutlulu?unu sa?-lamada yararl? m?d?r?Â? sorusunu, yararc?l?k; Â? her bir olay?n ken-dine özgü ko?ullar?n?n bu aç?dan ele al?nmas?na ba?l?d?r.Â? diye yan?tlamaya yönelmektedir.
d. Pozitif Hukuk Aç?s?ndan
Kavram?n Me?rulu?u Sorunu
Pozitif HukukÂ?un üstün normlar? ad?na alt hukuk normlar?n?n çi?-nenmesi olan sivil itaatsizlik, temel haklar?n geni? yorumlamal? koruma alan?nda yer ald???nda da hukuksal me?ruluk kazanaca??, hu-kuk felsefesi alan?nda tart???l-maktad?r. Ayr?ca dü?ünce özgürlü-?üne ili?kin temel hakk?n, özel hukuktaki yay?lma etkisi ya da ölçülülük ilkesine dayal? bir de-?erler takdiri me?ruluk dayana?? olabilir.
Sivil itaatsizlik eylemlerine me?ruluk kazand?rabilece?i bir ba?ka husus da, ceza ve haks?z fiil hukukunda al???k olunan hakl? savunma (me?ru müdafaa) ve ?st?rar hali gibi pozitif hukuk alanlar? olarak dü?ünülebilir.
e. Kavram?n Me?ruluk Ka-zanmas?
Gerekli mi?
Doktrinde, özellikle Habermas, sivil itaatsizlik kavram?n?n hu-kuksal me?ruluk kazanmamas? gerek-ti?ini savunmu?tur. Zira hukuksal me?ruluk ile sivil itaatsizli?in bir normalle?me etkisine u?rayaca-??n?, ahlaki temelinin sorgulan?r hale gelece?ini, bu nedenle yasal-l?k ile me?ruluk aras?nda ask?da kalmas? gerekti?ini ileri sürer. Hukuksal me?rulu?un, itaatsizli?i ola?anla?t?rd???n?, kendisinden beklenen demokratik fonksiyonu yerine getiremeyece?ini, dolay?-s?yla, yasaya ayk?r? olmas? gerek-ti?ini, yasay? çi?neyenin de buna katlanmas? gerekti?ini, moral bir gücün kazan?lmas? için bunun ge-rekli oldu?unu ifade etmektedir.
8. Ceza Yarg?lamas? Ala-n?nda
Sivil ?taatsizlik
Sivil itaatsizlik eylemlerinin amac?n?n etik olmas?, mevcut yasa-lara ayk?r? olan eylemi hukuka uygun hale getirir mi? Yap?lan eylemlere, ceza verilmemesi sonu-cu, ceza yarg?lamas? aç?s?ndan sa?lanabilir mi? Yarg? organlar?-n?n bu tür eylemler kar??s?nda daha anlay??l? davranmalar? eylem-lerin, mazur ve me?ru görülebilir nitelikleri gözetilerek, yasal yapt?r?mlar? azalt?c? veya ask?ya al?c? bir tav?r içinde olmalar? beklenebilir mi?
TCK md.29/1, Â?Kanunda sarahaten yaz?lm?? olmad?kça cezalar ne art-t?r?labilir, ne eksiltilebilir ve ne de de?i?tirilebilir.Â? hükmünü içermekte olup ayn? maddenin son f?kras?nda da, hakime bu genel prensibe ili?kili olarak vermi? oldu?u takdir yetkisinin s?n?rla-r?n? çizmektedir.
TCK md.29/son, Â?Hakim iki s?n?r aras?ndaki temel cezay?, suçun i?leni? biçimi, suçun i?lenmesinde kullan?lan araç, suç konusunun önem ve de?eri, suçun i?lendi?i zaman ve yer, fiilin di?er özel-likleri, zarar?n veya tehlikenin a??rl???, kast?n veya taksirin yo?unlu?u, suç sebepleri ve saikleri, failin amac?, geçmi?i, ?ahsi ve sosyal durumu, fiilden sonraki davran??? gibi hususlar? göz önünde bulundurmak suretiyle takdirini kullanarak belirler. Cezan?n asgari hadden tayini ha-linde dahi, takdirin sebepleri kararda mutlaka gösterilir.Â?
demekle, bir sivil itaatsizlik eyleminde, yarg?ca, bu madde muci-bince cezan?n alt s?n?r?ndan ve-rilmesi yönünde takdir hakk? kul-lanmas?n? sa?lama imkan? tan?m??-t?r. Ayr?ca Türk Ceza Yasas?n?n 59. maddesi de yarg?ca ayn? hakk? tan?m??t?r.
TCK md.59:
Â?Kanuni tahfif sebeplerinden ayr? olarak mahkemece her ne zaman fail lehine cezay? hafifletecek takdiri sebepler kabul edilirse idam cezas? yerine müebbet a??r hapis ve müebbet a??r hapis yerine otuz sene a??r hapis cezas? hükmolunur.
Di?er cezalar alt?da birden fazla olmamak üzere indirilir.Â?
denilmektedir. Sami Selçuk, haki-min önüne gelen sivil itaatsizlik eyleminde suç i?lenmi? olmas? du-rumunda hakimin beraat karar? ve-remeyece?ini savunur. Ona göre Â?Yarg?ç, amac?n soylu oldu?unu, etik oldu?unu belirterek takdir hakk?n? kullanabilir. Amac?n iyi olmas? suçu hukuka uygun k?lmaz. Sözgelimi açlar? doyurmak için zenginleri soyan birinin eylemi, h?rs?zl?kt?r ya da ?artlar? olu?-mu?sa ya?mad?r.Â?
SelçukÂ?a göre Â?TCKÂ?n?n 59. mad-desi yarg?ca takdir yetkisi tan?-m??t?r. Yarg?ç ancak önüne gelen olayda takdir hakk?n? kullanabi-lir. Ceza hukuku amac? gözetmez ama yarg?ç gözetebilir. Bu durum ?talyan Ceza KanunuÂ?nun 61. madde-sinde daha aç?k bir ?ekilde i?len-mi?tir. ?talyan Ceza KanunuÂ?nun 61. maddesinde Â?e?er suç soylu bir amaç i?in i?lenmi?se yarg?ç cezada indirim hakk?n? kullanabilir.Â? denilmektedir.
Ancak bizim burada irdelemek istedi?imiz as?l nokta, sivil ita-atsizlik eyleminin bu ?ekilde yar-g?c?n takdirini olumlu yönde etki-lemesi de?il bu eylemin ba?l? ba-??na hukuka uygunluk sebebi say?-l?p say?lamayaca??d?r.
Bu konuda ülkemizde 1969 y?l?n-da ya?anan büyük çapl? bir sivil itaatsizlik eylemi üzerine ülkemi-zin bir çok yerindeki mahkemelerin ayn? eylem için vermi? oldu?u farkl? kararlar? zikretmek yerinde ve uygun olacakt?r.
1969 y?l?nda yüz bini a?k?n ö?-retmen, lehlerine verilen Dan??tay kararlar?n?n uygulanmamas?, anaya-sadaki ilkelere ayk?r? olarak in-san haklar?na yara??r ya?ama ko-?ullar?ndan yoksun b?rak?ld?klar?, fikir özgürlü?ünün reddedildi?i, kamu görevlilerinin güvenlikleri-nin baltaland??? gerekçeleriyle dört gün süren bir boykot eylemin-de bulunmu?lard?r. Ö?retmen boyko-tuna kat?lanlar?n fiilleri grev olarak nitelendirilerek haklar?n-da, memurlar?n birlikte görevleri-ni b?rakmalar?na ili?kin TCK.Â?nun 236. maddesi gere?ince davalar aç?lm??t?r. Her ne kadar mahkumi-yet kararlar? verilmi? ise de baz? savc? ve yarg?çlar mahkumiyete ili?kin görü?leri payla?mam??lar-d?r. Örne?in Nev?ehir Asliye Ceza Mahkemesi verdi?i kararda ö?retmen boykotunun grev olmad???n?, hak-s?zl?klara kar?? protesto niteli?i ta??d???n? belirtmi?tir.
Kararda Â?657 Say?l? Kanunun 27. maddesi, devlet memurlar?n?n greve karar vermelerini, grev tertiple-melerini, grev ilan etmelerini ve bu yolda propaganda yapmalar?n?, greve veya grev te?ebbüsüne kat?l-malar?n?, grevi desteklemelerini ve te?vik etmelerini yasaklamakta-d?r. Buna göre san???n boykot sü-resince görevini yapmamas?n?n grev say?l?p say?lmayaca??n? incelemek gerekir. 275 say?l? Kanunun 17. maddesine göre; grev, Â?i?çilerin, i?verenle olan münasebetlerinde iktisadi, sosyal durumlar?n? koru-mak veya düzenlemek amac?yla i?ye-rinde veya i? kolunda faaliyeti durdurmak veya önemli derecede azaltmak için aralar?nda anla?arak veya bir te?ekkülün ayn? amaçla verdi?i bir karara uyarak i? b?-rakmalar?d?r. Görülüyor ki; grev dolay?s?yla i?i b?rakmaktaki ama-c?n, i?verenle olan münasebetlerde iktisadi ve sosyal durumu korumak ve düzenlemek olmas? ?artt?r.
(...) Nev?ehir Asliye Ceza Mahkemesi, protesto boykotu olarak nitelendirdi?i ö?retmen boykotun-da, san???n cezaland?r?lmamas? gerekti?i sonucuna ?u gerekçe ile varmaktad?r.
Â?Dört günlük boykota kat?ld??? sa-bit olan san?k, boykot ça?r?s?na bir ayd?ndan beklenen medeni cesa-retle uymu?tur. Bu ça?r?ya uymay?, ça?r?n?n yukar?da belirtilen neden-leri itibariyle, ulusal bir görev saym??t?r...San???n ve onun gibi hareket eden ö?retmenlerin bu cesa-ret dolu direni?leri hukuka ayk?r? de?ildir. Tüm anlam? ile demokra-tiktir.
Anayasan?n, dü?ünce özgürlü?ünü ni-zamlayan 20. maddesine uygundur. San?k, maa??n?n artt?r?lmamas? gibi ki?isel bir nedenle de?il, bir k?-s?m ulusal davalar için bu demokra-tik davran??ta bulunmu?tur. Onu, bu demokratik davran?? nedeniyle ceza-land?rmak, demokrasimizi ve anaya-sam?z? inkar etmek demektir. Esasen bugün TürkiyeÂ?de san???n fiilini suç sayan kanun yoktur.Â?
Ancak Yarg?tay Ceza Genel Kuru-lu 28/12/1970 tarihinde vermi? oldu?u kararda, suçun unsurlar?n?n olu?tu?unu belirtmi? ve san?klar?n TCKÂ?n?n ilgili maddelerince ceza-land?r?lmalar? gerekti?i kan?s?na varm??t?r.
Görüldü?ü gibi ayn? eylem kar-??s?nda çok farkl? iki karar veri-lebilmektedir. Fakat yine de konu-nun böylesi bir tart??ma alan?na çekilmesi bak?m?ndan verilen çok önemli kararlard?r.
Kanaatimizce, yap?lan sivil i-taatsizlik eyleminde ?iddet kesin-likle söz konusu de?ilse ve kar?? ç?k?lan durumdan sivil itaatsiz do?rudan etkilenmi? ise ve mevcut tüm hukuki zeminlerde itirazlar?n? yapm?? ve fakat bu ?ekilde bir sonuç elde edememi?se ve yine ay-r?ca bir ba?kas?n?n daha üstün bir hakk? ihlal edilmemi?se eylem hu-kuka uygun addedilmeli ve eylemci-ye eyleminden ötürü ceza verilme-melidir.
Ancak yeri gelmi?ken Türk Ceza Yasas? Tasar?s?na da göz atmakta yarar vard?r. Zira hukuk felsefesi alan?nda yap?lan tart??malarda kavram?n pozitif hukuk alan?nda nas?l tan?mlanabilece?i ve ceza verilemez hale getirilece?i tart?-??l?rken Türk Ceza Yasa Tasar?s? ile kavram?n alan?n?n daha da da-ralt?lmaya çal???ld???na ?ahit oluyoruz.
Tasar?n?n 421. Maddesi
Â?Kanun ve nizam hükümlerinden birinin yerine getirilmesine kar?? koymak için nüfuz veya etkili kuv-vet sarfeden kimseye bir aydan bir y?la kadar hapis cezas? verilirÂ?
demektedir.
Tasar?n?n 421. Maddesinin Ge-rekçesi
Â?Madde, uygulamada Â?menfi mukave-metÂ? olarak adland?r?lan kanun ve nizam hükümlerinin icras?na kar?? gelmek maksad?yla nüfuz ve etkili kuvvet sarf?n? cezaland?rmaktad?r. Maddede söz konusu nüfuz ve etkili kuvvet sarf?ndan, ki?ilere kar?? kullan?lacak cebir ve ?iddet veya tehdidi anlamamak gerekir. Suçun olu?mas? için nüfuz ve kuvvetin, memur taraf?ndan yerine getirilme-sine giri?ilen i?leme tâbi olmamak için kullan?lm?? olmas? gerekmekte-dir.Â?
denilmektedir.
Tasar?da bu madde ile, pasif tutu-mun yani Â?sivil itaatsizli?inÂ? suç olarak tan?mland??? ilk bak??ta gö-ze çarpmaktad?r. Maddenin gerekçesi de, pasif direni? suçunun ne kadar keyfi bir ?ekilde tan?mland???n? ve keyfi uygulamaya elveri?li oldu?unu ortaya koymaktad?r. Bu düzenleme ile en küçük bir fiil de?il, Â?tav?r koymaÂ? dahi cezaland?r?labilecek-tir.
Bu çerçevede tasar?n?n 306 ve 307. maddeleri de konumuza aç?kl?k getirmesi bak?m?ndan manidard?r.
TCK. Tasar? Madde 306,
Â?Belediyeler, köy ihtiyar kurullar? veya yetkili makamlarca önceden ay-r?lm?? veya oturulan yerler d???nda o yerin en büyük mülkî amirine ya-p?lacak bir ba?vuru üzerine ayr?lan yerlere, izin almaks?z?n veya veri-len izne ayk?r? biçimde bas?l? olan veya olmayan, elle yap?lm?? veya yaz?lm?? her türlü resim, yaz? ve i?aretler veya bunlar? içeren ka-??t, pano, pankart, bant veya ben-zerlerini siyasal veya ideolojik maksatla asan veya yap??t?ran veya izne dayal? olsa bile bu yerleri ayn? maksatla boyayan veya bu yer-lere yaz? yazan, resim veya i?aret yapan kimseye alt? aydan bir y?la kadar hapis cezas? verilir.
Fiil, yukar?daki f?kra d???nda ka-lan veya kamuya ayr?lm?? veya kamu-ya aç?k veya herkes taraf?ndan gö-rülebilecek yerlerde veya her türlü ta??t araçlar? veya kamu hizmetle-rine ait araçlar veya e?ya, özel ki?i ve kurulu?lara ait i?aret veya levhalar üzerinde i?lenirse bir y?ldan iki y?la kadar hapis cezas? hükmedilir.
Yukar?daki f?kralarda gösterilen fiiller derneklerin, vak?flar?n ve-ya benzerî kurulu?lar?n veya kanun d??? meydana getirilen veya kanuna ayk?r? faaliyetleri nedeniyle kapa-t?lan dernek, vak?f veya di?er ku-rulu?lar?n mensuplar? taraf?ndan veya onlar?n i?tirakiyle veya men-sup olmasalar bile bu kurulu?lar?n ad?na veya adlar? kullan?larak ya-p?ld??? takdirde, sözü edilen f?k-ralardaki cezalar bir kat? oran?nda art?r?l?r.
Yukar?daki f?kralarda yaz?l? fiil-leri, çocuklara veya küçüklere veya ceza ehliyeti olmayan ki?ilere i?-letenlere verilecek cezalar üçte birinden yar?ya kadar art?r?l?r.
Yukar?daki f?kralarda yer alan fi-iller siyasal veya ideolojik mak-satlar d???nda i?lendi?inde faile birinci f?krada yaz?l? hâllerde bir aydan üç aya, ikinci f?krada yaz?l? hâllerde üç aydan alt? aya, üçüncü f?krada yaz?l? hâllerde dört aydan sekiz aya kadar hapis cezas? veri-lir.
Görenek ve geleneklere göre as?la-cak ka??t, pano, pankart, bant veya benzerleri bu madde hükümleri d?-??ndad?r.Â?
TCK TASARI madde 307:
Â?Kamu hizmeti gören daire veya ku-rumlar veya her türlü e?itim ve ö?-retim kurulu?lar?n?n yetkilileri taraf?ndan duvarlara yap??t?r?lm?? veya özel yerlerine konulmu? bas?l? olan veya olmayan her türlü belge, resim, el yaz?s?, ka??t veya levha-lar? siyasal ve ideolojik maksatla bulunduklar? yerden ç?karan veya y?rtan veya tahrip eden veya bunla-r? her ne biçimde olursa olsun oku-namayacak veya içeri?inin ba?ka bi-çimde anla??lmas?na neden olacak ?ekillere veya i?e yaramayacak hâle sokan kimseye üç aydan alt? aya ka-dar hapis cezas? verilir. Kamu hiz-metine tahsis edilmi? binalar?n ve-ya mabetlerin veya an?t, büst ve heykellerin veya kanunlarda eski eser niteli?inde say?lan ta??n?r veya ta??nmazlar?n, her türlü e?i-tim ve ö?retim kurumlar?n?n veya ö?rencilerin toplu hâlde oturdukla-r? yurt ve benzerî yerlerin veya bunlar?n eklentilerinin herhangi bir yerine siyasal ve ideolojik maksatla bas?l? olan veya olmayan, elle yap?lm?? veya yaz?lm?? her türlü yaz?, resim ve i?aretlerin veya bunlar? içeren, ka??t, pano, pankart, bant veya benzerlerini, yetkili memur ve mercilerin önceden verilmi? yaz?l? izni olmaks?z?n a-sanlar veya koyanlar veya bunlardan suç konusu olu?turanlar?n as?lmas?-na veya konulmas?na izin verenlere bir y?ldan iki y?la kadar hapis ce-zas? verilir.
?kinci f?krada belirtilen yer ve ?eyleri, siyasal ve ideolojik mak-satla her ne suretle olursa olsun, boyayanlar veya bunlara yaz? yazan-lar veya resim yapanlar veya i?aret koyanlar, yap??t?ranlar hakk?nda bir y?ldan iki y?la kadar hapis ce-zas? verilir.
Yukar?daki f?kralarda gösterilen fiiller, derneklerin, vak?flar?n veya benzerî kurulu?lar?n veya ka-nun d??? meydana getirilen veya ka-nuna ayk?r? faaliyetleri nedeniyle kapat?lan dernek veya di?er kuru-lu?lar?n mensuplar? taraf?ndan veya onlar?n i?tirakiyle veya mensup ol-masalar bile bu kurulu?lar?n ad?na veya adlar? kullan?larak yap?ld??? takdirde verilecek ceza bir kat? oran?nda art?r?l?r.
Yukar?daki f?kralarda yaz?l? fiil-leri, çocuklara, küçüklere veya ce-za ehliyeti olmayan ki?ilere i?le-tenlere verilecek cezalar üçte biri oran?nda art?r?l?r.
Yukar?daki f?kralarda yer alan fi-iller, siyasal veya ideolojik mak-satlar d???nda i?lendi?inde faile, birinci f?krada yaz?l? hâllerde bir aydan üç aya kadar, ikinci f?krada yaz?l? hâllerde iki aydan dört aya kadar, üçüncü f?krada yaz?l? hâl-lerde alt? aydan bir y?la kadar, dördüncü f?krada yaz?l? hâllerde sekiz aydan onalt? aya kadar hapis cezas? verilir.
Bu maddede ve 306 nc? maddede gös-terilen fiillerin eserlerini derhal ortadan kald?rmayan ve bunlar?n yok edilmesi için gerekli i?lemlere gi-ri?meyen görevliler hakk?nda 491 inci maddede yaz?l? cezalar uygula-n?r.Â?
Görüldü?ü gibi tasar?n?n 306. maddesi, Â?izinsiz ilan ve benzer-lerinin as?lmas?Â?n? suç haline getirmektedir. Bu düzenleme, Ana-yasada say?lan, devletin demokra-tik niteli?iyle ba?da?mamaktad?r. Tasar?daki bu madde ile, afi? ve ilanlar zorunlu denetime tabi tu-tulmakta, aksine hareket edenler ceza tehdidine maruz b?rak?lmakta-d?r. Basit bir Â?duyuruÂ? eylemi, bu tasar?yla, ceza yarg?lamas?n?n konusu olabilmekte ve cezai müey-yide ile sonuçlanabilmektedir. Mesela özel otomobiline, ?ahsi de?erlendirmesine göre, önemli gördü?ü bir sözü ç?kartma tabir edilen bir ?ekilde yap??t?ran bir ki?iye ceza verilebilecektir. Ayn? ?ekilde be?enmedi?i bir uygulamaya yönelik tepkisini göstermek için, arac?na veya evinin cam?na bir yaz? yap??t?ran insan tasar?n?n bu maddesine göre cezaland?r?labile-cektir.
Tasar?n?n bu maddesinde, önemli bir düzenleme daha yer almaktad?r. Müsned suç, dernek ve vak?f veya benzeri kurulu?lar?n eklentilerin-de i?lendi?i veya bu dernek veya vak?f mensuplar? taraf?ndan yap?l-d??? takdirde, mevcut ceza bir misli art?r?lmaktad?r. Demokratik bir devlet, illegaliteyi cezalan-d?rd??? halde, tasar? legal vak?f ve dernek faaliyetlerini cezan?n art?r?m nedeni kabul etmektedir.
Görüldü?ü üzere Türk Ceza Yasa-s? Tasar?s?, demokratik sistemler-de hak arama yollar?ndan biri olan Â?sivil itaatsizlikÂ? kavram?n? ve kavr
